Masz przed sobą utwór, który zaczyna się jak opowieść, nagle przechodzi w emocjonalny monolog, a chwilę później przypomina scenę teatralną. To może być synkretyzm literacki, choć samo nagromadzenie różnych środków stylistycznych jeszcze o nim nie przesądza.
O synkretyzmie decyduje współistnienie form w jednym utworze
- Synkretyzm rodzajowy łączy cechy liryki, epiki i dramatu.
- Synkretyzm gatunkowy oznacza przenikanie się różnych gatunków, na przykład epopei i gawędy.
- „Dziady” cz. III zestawiają dramatyczne sceny, liryczny monolog i opowieści narracyjne.
- „Pan Tadeusz” łączy tradycję epopei z elementami gawędy, sielanki i powieści.
- Nie wystarczy zmiana stylu: poszczególne formy muszą współtworzyć sens i konstrukcję dzieła.
Rodzaj literacki i gatunek odpowiadają na dwa różne pytania
W szkolnej analizie łatwo wrzucić wszystkie przykłady do jednego worka. Lepiej rozdzielić dwa poziomy: rodzaj literacki mówi, jak zorganizowano wypowiedź, a gatunek wskazuje na konkretniejszy wzorzec, taki jak ballada, epopeja czy gawęda.
Gdy w utworze pojawia się narrator opowiadający o wydarzeniach, emocjonalny monolog i dialog postaci, można mówić o przenikaniu się epiki, liryki i dramatu. To synkretyzm rodzajowy. Jeśli natomiast dzieło łączy cechy kilku gatunków, na przykład epopei i gawędy, chodzi o synkretyzm gatunkowy. Zintegrowana Platforma Edukacyjna pokazuje oba rozróżnienia na przykładzie ballady i literatury romantycznej.
Praktyczny test: zapytaj, czy mieszają się sposoby prowadzenia wypowiedzi, czy raczej konwencje gatunków. To pozwala uniknąć częstego skrótu myślowego, w którym każde połączenie poezji i prozy nazywa się synkretyzmem.
W „Dziadach” cz. III każda forma zmienia sposób odbioru historii
W „Dziadach” cz. III obok scen z dialogami pojawia się Wielka Improwizacja, czyli rozbudowany monolog Konrada, a także opowieści o losach więźniów i Ustęp o charakterze narracyjnym. Różne formy nie są ozdobnikami: raz przybliżają wewnętrzny bunt jednostki, innym razem pokazują doświadczenie zbiorowości.
Utwór wprowadza też mniejsze formy w obręb dramatu. Bajka opowiedziana przez Żegotę, pieśń Konrada i relacja Adolfa o Cichowskim mają własne cechy gatunkowe, ale służą większej kompozycji. Takie rozpoznanie potwierdza schemat dramatu romantycznego przygotowany przez ZPE.
Uważam, że właśnie w „Dziadach” najłatwiej zobaczyć, po co autor miesza formy: zmiana sposobu mówienia zmienia skalę opowieści, od osobistego cierpienia do historii narodu. Nie każda część utworu działa jednak tak samo, więc podobnego układu nie należy mechanicznie przypisywać całemu dziełu.
„Pan Tadeusz” łączy epopeję z gawędą i powieścią
„Pan Tadeusz” bywa zapamiętywany przede wszystkim jako epopeja narodowa, lecz jego narracja swobodnie przechodzi między różnymi konwencjami. Obok rozległego obrazu wspólnoty i przeszłości słychać ton gawędziarski, pojawiają się sceny sielankowe, a rozwój postaci i wydarzeń przywodzi na myśl powieść.
To przykład synkretyzmu gatunkowego, a wierszowana forma zestawiona z rozbudowaną fabułą pozwala mówić również o współistnieniu cech rodzajowych. Materiał edukacyjny Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej o „Panu Tadeuszu” wskazuje między innymi na cechy eposu, powieści, gawędy, sielanki i elegii.
Swoją drogą, właśnie ten utwór dobrze obala szkolny skrót, że mieszanie gatunków oznacza chaos. W „Panu Tadeuszu” różne konwencje układają się w obraz świata, w którym pamięć, codzienność i narodowa historia stale się przenikają.
Synkretyzm nie ogranicza się do romantyzmu
Romantyzm szczególnie wyraziście eksponował mieszanie form, lecz samo zjawisko nie kończy się wraz z tą epoką. Współczesna fantasy także może mieć synkretyczną konstrukcję, gdy obok typowej dla gatunku przygody wykorzystuje inne konwencje i tradycje literackie.
Badacz Grzegorz Trębicki w opracowaniu „Synkretyzm fantasy. Fantasy świata wtórnego: literatura, kultura, mit” opisuje zmienność i różnorodność elementów obecnych w tym gatunku. To pomaga dostrzec, że synkretyzm nie jest wyłącznie historyczną etykietą, lecz sposobem budowania wielowarstwowego świata przedstawionego. Opracowanie o synkretyzmie fantasy pokazuje, jak w obrębie jednego gatunku spotykają się literatura, kultura i mit.
Nie każda powieść z magią, romansem i wątkiem przygodowym automatycznie zasługuje na taką etykietę. Pytanie brzmi, czy te elementy rzeczywiście wpływają na sposób opowiadania i znaczenie utworu, czy tylko stoją obok siebie.
Najpierw sprawdź, czy różne formy pracują na wspólny sens
Przy analizie zacznij od wskazania dominującej formy, a potem nazwij te elementy, które ją przełamują. W „Dziadach” cz. III dramatyczna konstrukcja mieści partie liryczne i narracyjne; w „Panu Tadeuszu” epopeiczny rozmach współistnieje z gawędą oraz innymi konwencjami.
Na koniec dopisz skutek tego połączenia: czy przybliża ono emocje bohatera, poszerza obraz wspólnoty, tworzy kontrast, czy komplikuje ocenę wydarzeń. Wtedy synkretyzm przestaje być samą nazwą z notatek i staje się narzędziem do odczytania, dlaczego utwór brzmi właśnie tak.