Stoisz na dziedzińcu z arkadami albo otwierasz szkolną lekturę i próbujesz rozpoznać, co właściwie czyni je renesansowymi. Renesans to odrodzenie zainteresowania antykiem i człowiekiem, choć jego polska odmiana nie była prostą kopią włoskich wzorów. Widać to zarówno w architekturze, jak i w książkach, które zaczęły mówić o sprawach publicznych oraz codziennym życiu.
Renesans łączył antyczne inspiracje z lokalną kulturą
- Ramy epoki: w Polsce odrodzenie rozwijało się od końca XV do końca XVI wieku.
- Architektura: rozpoznasz ją po arkadach, proporcjach i dekoracyjnych attykach, ale polskie budowle zachowały też miejscowe cechy.
- Literatura: Mikołaj Rej rozwijał piśmiennictwo po polsku, a Jan Kochanowski twórczo przetwarzał antyczne gatunki i tematy.
- Najważniejszy trop: renesans nie oznaczał porzucenia całej tradycji średniowiecznej.
Odrodzenie oznaczało nowy sposób patrzenia na człowieka
W renesansie wróciło zainteresowanie literaturą, sztuką i filozofią starożytnej Grecji oraz Rzymu. Humanizm, czyli nurt stawiający człowieka i jego zdolności w centrum rozważań, wpływał na edukację, twórczość i myślenie o państwie. Nie chodziło o odtworzenie antyku jeden do jednego, lecz o wykorzystanie dawnych wzorów w nowych warunkach.
Granice epoki nie wszędzie przebiegały tak samo. Renesans rozwijał się stopniowo i przez pewien czas współistniał ze średniowiecznymi formami; dlatego pojedynczy motyw czy ornament nie wystarcza, by bez wahania przypisać całe dzieło do jednej epoki. Z tego powodu bardziej przekonuje mnie patrzenie na renesans jako na długą przemianę, a nie nagłe zerwanie z przeszłością. Taką ostrożność uzasadnia także omówienie nakładających się ram obu okresów w „The R/renaissance(s), Humanists And Classics”.
Polski renesans wyrósł z kilku kierunków, nie z jednego wzoru
W Polsce wpływy docierały różnymi drogami. Z południa napływały wzory włoskie, a w północnych regionach silniej zaznaczały się inspiracje z Europy Zachodniej, między innymi z Niderlandów i południowych Niemiec. Podróże, handel i kontakty dworskie pomagały przenosić nowe rozwiązania, ale ich miejscowe zastosowanie zależało od potrzeb fundatorów i twórców.
Dobrym przykładem włoskiego nurtu jest przebudowa Wawelu oraz Kaplica Zygmuntowska przy katedrze wawelskiej. Została zaprojektowana przez Bartłomieja Berrecciego jako królewskie mauzoleum; jej budowę prowadzono w latach 1519–1533. Z kolei północne miasta rozwijały własne warianty, więc polskiej architektury odrodzenia nie da się sprowadzić do jednego krakowskiego wzorca. Zestawienie regionalnych wpływów opisuje Zintegrowana Platforma Edukacyjna, a informacje o kaplicy podaje broszura Zamku Królewskiego na Wawelu.
Attyka zdradza, że dekoracja mogła pełnić praktyczną funkcję
Patrząc na renesansowy ratusz lub kamienicę, łatwo zatrzymać wzrok na ozdobnym zwieńczeniu fasady. Attyka, czyli ścianka nad gzymsem wieńczącym budynek, rzeczywiście porządkowała jego wygląd, ale w polskiej architekturze mogła też osłaniać dach i ograniczać rozprzestrzenianie się ognia między sąsiadującymi budynkami albo skrzydłami większej budowli.
Ten szczegół zmienia sposób oglądania zabytku: za dekoracją kryje się odpowiedź na praktyczny problem miejskiej zabudowy. W drugiej połowie XVI wieku attyki pojawiały się między innymi na zamkach, ratuszach i kamienicach, a ich kształty stawały się coraz bardziej rozbudowane. Opis polskich rozwiązań architektonicznych przedstawia materiał Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Rej i Kochanowski pokazują dwa różne oblicza literackiego odrodzenia
W literaturze epoka nie sprowadzała się do naśladowania starożytnych autorów. Mikołaj Rej wzmacniał pozycję polszczyzny w piśmiennictwie, a w Krótkiej rozprawie między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem kierował uwagę na spory społeczne. To dobry przykład, jak tekst literacki mógł jednocześnie bawić i komentować życie publiczne.
Jan Kochanowski inaczej przetwarzał antyczne dziedzictwo. W Odprawie posłów greckich wykorzystał formę tragedii antycznej, by opowiedzieć historię Troi i podjąć temat odpowiedzialności rządzących; z kolei Treny pokazują, że renesansowe zainteresowanie człowiekiem obejmowało także osobistą żałobę. Uważam, że te dwa przykłady najlepiej obalają uproszczenie, jakoby odrodzenie zajmowało się wyłącznie harmonią i podziwem dla antyku.
Najłatwiej zapamiętać renesans przez jego napięcia
W jednej epoce spotykają się tu antyczne inspiracje i lokalna tradycja, reprezentacyjna architektura i jej praktyczne zadania, a także pochwała ludzkich możliwości i doświadczenie straty. Gdy czytasz Kochanowskiego albo oglądasz attykę, szukaj właśnie tego połączenia: nowe idee rzadko usuwały dawne formy bez śladu.
Dobrym początkiem dalszej lektury będzie zestawienie Żywota człowieka poczciwego Reja z Trenami Kochanowskiego. Oba utwory należą do polskiego renesansu, ale prowadzą do innych pytań o człowieka: jedno ku codziennym obyczajom, drugie ku żałobie i granicom filozoficznego spokoju.
