Jedno słowo łączy historię starożytnego ludu, spór religijny i przypowieść o bezinteresownej pomocy. Wyjaśniam, kim byli Samarytanie, skąd się wywodzili, czym różnili się od Żydów oraz dlaczego dziś „dobry Samarytanin” oznacza po prostu człowieka gotowego pomóc obcej osobie.
Najważniejsze informacje o Samarytanach w kilku punktach
- Samarytanie byli ludem i wspólnotą religijną z obszaru starożytnej Samarii.
- Ich świętym miejscem jest góra Garizim, a nie Jerozolima.
- Uznają przede wszystkim Pięcioksiąg Mojżesza, czyli pięć pierwszych ksiąg Biblii.
- W czasach Jezusa Żydzi i Samarytanie byli sobie bliscy pochodzeniem, ale dzieliła ich wzajemna nieufność.
- Określenie „dobry Samarytanin” pochodzi z przypowieści zapisanej w Ewangelii Łukasza.
- Współcześni Samarytanie nadal żyją, głównie w okolicach Nablusu i w izraelskim Holonie.
Samarytanin to nie tylko bohater przypowieści
Samarytanin był członkiem małej wspólnoty etniczno-religijnej zamieszkującej Samarię, krainę położoną między Galileą a Judeą. Nie chodziło więc pierwotnie o cechę charakteru, lecz o przynależność do konkretnego ludu i tradycji religijnej.
Nazwa wiąże się z Samarią, stolicą północnego królestwa Izraela. Sami Samarytanie nazywają siebie między innymi Szomronim, co można łączyć z określeniem „strażnicy” lub „zachowujący”. Pochodzenie nazwy i dokładne początki tej wspólnoty są przedmiotem dyskusji, dlatego nie warto sprowadzać ich historii do prostego twierdzenia o „mieszanej rasie”, jak robiono to w dawnych opisach.
W języku polskim słowo samarytanin ma dziś dwa znaczenia. Pierwsze jest historyczne i religijne, drugie odnosi się do osoby, która pomaga potrzebującym bez oczekiwania nagrody.
Skąd wzięli się Samarytanie
Historia Samarytan wiąże się z podziałem dawnego królestwa Izraela. Po śmierci króla Salomona doszło do rozdzielenia państwa na północne królestwo Izraela ze stolicą w Samarii oraz południowe królestwo Judy, którego centrum stanowiła Jerozolima.
Samaria została zdobyta przez Asyrię około 722 lub 721 roku p.n.e. Część mieszkańców przesiedlono, a na podbite tereny sprowadzono także ludność z innych obszarów imperium. Z czasem powstała społeczność, która zachowała kult Boga Izraela, ale rozwijała własne tradycje i odrębną tożsamość.
Samarytanie uważali się za spadkobierców starożytnego Izraela, szczególnie pokoleń Efraima i Manassesa. Źródła żydowskie przedstawiały ich pochodzenie inaczej, dlatego historycy rozróżniają samarytańską tradycję własną od późniejszych opisów tworzonych przez ich religijnych rywali.
Najważniejszym miejscem kultu stała się góra Garizim w pobliżu Szechem, czyli dzisiejszego Nablusu. Według samarytańskiej tradycji to właśnie tam powinno znajdować się najświętsze miejsce Izraelitów. Świątynia lub ośrodek kultu na Garizim został zniszczony pod koniec II wieku p.n.e., co jeszcze bardziej pogłębiło konflikt z Judejczykami.
Czym różnili się od Żydów
Samarytanie i Żydzi mieli wspólne korzenie, wierzyli w jednego Boga i odwoływali się do Mojżesza. Nie byli jednak dwiema identycznymi grupami, które różniły się wyłącznie miejscem zamieszkania. Spór dotyczył fundamentów religijnej tożsamości.
| Obszar | Samarytanie | Żydzi |
|---|---|---|
| Główne miejsce kultu | Góra Garizim | Jerozolima |
| Święty tekst | Pięcioksiąg Samarytański | Tanach, w tym Tora i pozostałe księgi |
| Tożsamość | Wspólnota wywodząca się ze starożytnego Izraela | Tradycja żydowska rozwijana wokół Jerozolimy |
| Relacje w czasach Jezusa | Wzajemna nieufność, spory religijne i ograniczone kontakty społeczne | |
Samarytanie uznają za święty przede wszystkim Pięcioksiąg Samarytański, czyli własną wersję pięciu ksiąg Mojżesza. Różni się ona w szczegółach od tekstu żydowskiego, a jedna z najważniejszych rozbieżności dotyczy właśnie góry Garizim jako wybranego miejsca kultu.
W czasach Jezusa napięcie między obiema społecznościami było dobrze znane. Nie oznaczało jednak, że każda rozmowa czy każda wymiana handlowa była niemożliwa. Obie grupy żyły blisko siebie, ale religijna granica była silniejsza niż wspólne pochodzenie.
Dlaczego Samarytanin stał się symbolem miłosierdzia
Najbardziej znany obraz Samarytanina pochodzi z przypowieści Jezusa zapisanej w Ewangelii Łukasza. Przy drodze pobity człowiek zostaje pominięty przez osoby religijnie szanowane, a pomaga mu właśnie Samarytanin, czyli ktoś należący do grupy postrzeganej przez słuchaczy jako obca i podejrzana.
Bohater opatruje rannego, przewozi go do gospody i płaci za dalszą opiekę. Jezus nie przedstawia tu samarytanizmu jako teorii religijnej, lecz pokazuje konkretne działanie podjęte mimo uprzedzeń. To dlatego „dobry Samarytanin” oznacza dziś człowieka, który reaguje, gdy ktoś realnie potrzebuje pomocy.
Ta historia nie jest reportażem z dokładnie opisanym wydarzeniem, tylko przypowieścią. Jej siła polega na odwróceniu oczekiwań. Dobrym przykładem okazuje się nie ten, kto ma najlepszą reputację, lecz ten, kto zatrzymuje się przy cierpiącym.
Podobny motyw pojawia się w opowieści o Samarytance z Ewangelii Jana. Rozmowa Jezusa z kobietą z Samarii przełamuje obyczajową i religijną barierę, pokazując, że spotkanie z „obcym” może prowadzić do zrozumienia zamiast do dalszego konfliktu.
Czy Samarytanie istnieją dziś
Tak. To nie tylko postać z Biblii ani historyczna ciekawostka. Współczesna wspólnota liczy około 900 osób, a jej główne skupiska znajdują się w Kiryat Luza na zboczach góry Garizim oraz w izraelskim Holonie.
Samarytanie zachowali własne obrzędy, kalendarz religijny i tradycję językową. Szczególne znaczenie ma dla nich święto Paschy obchodzone na Garizim, podczas którego podtrzymują starożytny rytuał składania ofiary. To jeden z najbardziej rozpoznawalnych przykładów ciągłości ich kultury.
Tak mała liczebność wspólnoty rodzi oczywiste problemy. Istotne są małżeństwa wewnątrz grupy, zachowanie języka i przekazywanie obyczajów kolejnym pokoleniom. Mimo to Samarytanie nie są zamkniętym eksponatem muzealnym, tylko żywą społecznością, która łączy starożytne dziedzictwo ze współczesnym życiem.
Jak najprościej zapamiętać znaczenie tego słowa
Gdy czytam o Samarytanach w Biblii lub historii, rozdzielam dwa znaczenia. Samarytanin historyczny to członek konkretnego ludu i wspólnoty religijnej związanej z Samarią oraz górą Garizim. Dobry Samarytanin to natomiast symbol osoby, która pomaga potrzebującemu, nawet gdy dzielą ją z nim pochodzenie, religia lub wcześniejsze uprzedzenia.
Najważniejsza lekcja płynąca z tego terminu jest prosta, ale nadal aktualna. W przypowieści liczy się nie deklarowana przynależność, lecz sposób zachowania wobec drugiego człowieka. Dlatego słowo „samarytanin” przetrwało zarówno jako nazwa małej wspólnoty, jak i jako określenie bezinteresownego miłosierdzia.
